قصه محلهای که از «نهم آبان» شروع شد
۱۳ آبان امروز، حاصل بیش از شش دهه زندگی، تغییر و خاطره است. در اینجا میخواهیم این داستان را از آغاز شکلگیری محله تا امروز دنبال کنیم؛ تاریخی که فقط در اسناد نوشته نشده، بلکه هنوز در کوچهها و خاطرات اهالی زنده است.
از زمینهای جنوب تهران تا شکلگیری یک محله
محله ۱۳ آبان در محدوده شهر ری و منطقه ۲۰ تهران قرار دارد و شکلگیری آن به سال ۱۳۴۲ شمسی بازمیگردد. منابع موجود، این محله را از محلههای قدیمی جنوب تهران میدانند که در دوره گسترش شهر و توسعه سکونت در جنوب پایتخت شکل گرفت.
در روایتهای موجود، ساخت محله با تأمین مسکن برای خانوادههای کمدرآمد و اقشار کارگری و حقوقبگیر پیوند خورده است. گزارشهایی نیز از واگذاری بخشی از خانههای محله به کارکنان راهآهن سراسری ایران وجود دارد.
خانههای اولیه محله، خانههایی نسبتاً کوچک و یکواحدی بودند که در چارچوب برنامههای تأمین مسکن ساخته شدند. همین ویژگی، از همان ابتدا به ۱۳ آبان هویتی مسکونی و اجتماعی بخشید.
نامی که بخشی از گذشته محله را روایت میکند
۱۳ آبان در نخستین سالهای شکلگیری خود با نام «نهم آبان» شناخته میشد. بر اساس منابع موجود، این نام به مناسبت زادروز رضا پهلوی، فرزند محمدرضا شاه و ولیعهد وقت، انتخاب شده بود.
پس از انقلاب اسلامی، نام «نهم آبان» کنار گذاشته شد و محله با نام ۱۳ آبان شناخته شد؛ نامی که به رخدادهای مهم ۱۳ آبان در تاریخ معاصر ایران و بهویژه روز دانشآموز اشاره دارد. به این ترتیب، تغییر نام محله فقط تغییر یک عنوان روی تابلوها نبود؛ بخشی از تغییر هویت رسمی آن در دورهای تازه از تاریخ ایران بود.
وقتی ۱۳ آبان تازه داشت شکل میگرفت
خانههای اولیه محله عمدتاً واحدهایی مسکونی با ابعاد نسبتاً مشابه بودند و خیابانها و کوچهها بر اساس یک الگوی مشخص شکل گرفته بودند. گزارشهای منتشرشده درباره محله از خانههای حدود ۸۰ متری با نمای آجری یاد میکنند؛ خانههایی که برای خانوادههای کمدرآمد ساخته شده بودند و هزینه آنها به شکل اقساطی دریافت میشد.
این الگوی ساختوساز باعث شد ۱۳ آبان از همان ابتدا بیشتر از آنکه مجموعهای پراکنده از خانهها باشد، یک محله مسکونی برنامهریزیشده باشد.
در ۱۳ آبان، آدرسها هم داستان خودشان را دارند
منابع مختلف از تعداد متفاوتی کوچه در محله نام بردهاند، اما در روایتهای محلی، نام بسیاری از کوچهها با ماهها و ترتیب زمانی گره خورده است؛ محله ۱۳ آبان بهروایتی نزدیک به ۸۸ کوچه دارد که نام هر یک از آنها از ماههای سال گرفته شده است.
این نامها بخشی از حافظه روزمره محله شدهاند. برای نسلی از اهالی، نام یک ماه فقط نام یک کوچه نیست؛ نشانی خانهای است که سالها در آن زندگی کردهاند، مدرسهای که در آن درس خواندهاند یا مغازهای که خاطرهای از آن دارند.
محلهای که آرامآرام خانه شد
ساخت خانهها پایان داستان نبود. با سکونت خانوادهها، چیزی که روی نقشه یک مجموعه مسکونی بود، به یک محله واقعی تبدیل شد. مدرسهها، مغازهها، مراکز خدماتی، فضاهای عمومی و مکانهایی که مردم در آنها یکدیگر را میدیدند، بهتدریج شکل گرفتند.
نسل اول در این خانهها زندگی کرد؛ نسل دوم در همین کوچهها بزرگ شد و برای نسلهای بعد، ۱۳ آبان تبدیل به بخشی از خاطرات خانوادگی شد.
بخشی از روایت شکلگیری محله
در برخی منابع، بخشی از خانههای ۱۳ آبان با کارکنان راهآهن سراسری ایران مرتبط دانسته شده است؛ روایتی که نشان میدهد تاریخ ۱۳ آبان را نمیتوان جدا از تاریخ توسعه زیرساختهای تهران و شکلگیری طبقه کارمند و کارگر در پایتخت بررسی کرد.
۱۳ آبان در مسیر مدرن شدن
یکی از ویژگیهایی که در منابع مختلف درباره تاریخ محله تکرار شده، اجرای زودهنگام لولهکشی گاز شهری در ۱۳ آبان است. برخی منابع، ۱۳ آبان را نخستین محله تهران میدانند که به گاز شهری مجهز شد.
داستان شصتساله شکلگیری محله
زمینهای جنوب تهران برای تأمین مسکن خانوادههای کمدرآمد و کارمندی، از جمله بخشی از کارکنان راهآهن سراسری ایران، به محلهای مسکونی تبدیل شد.
محله در نخستین سالها با نام «نهم آبان»، بهمناسبت زادروز ولیعهد وقت، شناخته میشد و خانوادههای نخستین در خانههای تازهساز آن ساکن شدند.
پس از انقلاب اسلامی، نام محله بهمناسبت روز دانشآموز به «۱۳ آبان» تغییر کرد؛ تغییری که بخشی از هویت تازه محله در دوران جدید بود.
بر اساس روایتهای موجود، ۱۳ آبان یکی از نخستین محلههای تهران بود که به لولهکشی گاز شهری مجهز شد؛ نشانهای از روند رو به توسعه محله.
با افزایش جمعیت، مدرسهها، مراکز خدماتی، فضاهای فرهنگی و ورزشی محله گسترش یافت و ۸۸ کوچه محله—هرکدام با نام یکی از ماههای سال—بخشی از هویت روزمره اهالی شد.
امروز ۱۳ آبان بخشی از ناحیه ۳ منطقه ۲۰ شهرداری تهران است؛ محلهای که نسلهای مختلف در کنار هم زندگی میکنند و خاطرات گذشته در کنار زندگی امروز جریان دارد.
محله را همانطور که بود ببینید
تاریخ محله در خاطرات اهالی زنده است
”پدربزرگم از کارکنان راهآهن بود و یکی از همین خانههای آجری را گرفته بود. حالا نوهاش هم همونجا بزرگ شده.
”مدرسهمان در کوچه آذر بود. هر روز صبح از کنار نانوایی رد میشدیم و بوی نان تازه تا ته کوچه میپیچید.
”اولین بار که پا به کوچه مهر گذاشتیم من هفت سالم بود. هنوز صدای بازی بچهها توی کوچههای خاکی محله توی گوشمه.
گذشته ۱۳ آبان را میشناسیم، امروز آن را ثبت میکنیم و برای فردا نگه میداریم
اگر سالها در ۱۳ آبان زندگی کردهاید، اگر عکس قدیمی از محله دارید یا داستانی از خانواده و همسایههایتان میدانید که ارزش ثبتشدن دارد، آن را با ما به اشتراک بگذارید.